Döngüler

Üçüncü ve son akış yapısı: tekrar. Bilgisayarın asıl gücü bir işi milyonlarca kez, yorulmadan ve şaşmadan yapabilmesidir; döngü bu gücün sözdizimidir. Bu derste dört döngü biçimini (while, for, do-while, foreach), akışa müdahale eden break ve continue'yu ve döngülerin iki temel kalıbını — sayaç ve biriktirici — kuracaksın. Dersin sonunda mülakat klasiği FizzBuzz'ı yazıyor olacaksın.

01Ne öğreneceksin

02Tekrar: neden döngü?

1'den 100'e kadar sayıların toplamını yazdırmak isteseydin, elindeki araçlarla 100 satır toplam += ...; yazman gerekirdi — 1'den 1.000.000'a istendiğinde bu yaklaşım çöker. Döngü, "şu bloğu, şu koşul sağlandıkça yinele" demenin yoludur: kod sabit kalır, tekrar sayısı veriye göre değişir. Her döngüde üç öge bulunur ve döngü hatalarının tamamı bu üçünden birinin eksikliğidir:

• Başlangıç durumu — sayaç ya da durum değişkeni ilk değerini alır.
• Devam koşulu — her turdan önce (do-while'da sonra) denenen bool ifade; false olduğunda döngü biter.
• İlerleme — her turda durumu koşula yaklaştıran değişiklik; yoksa döngü sonsuzdur.

03while: koşul sağlandıkça

En yalın biçim: while, koşulu her turun başında dener; true ise bloğu çalıştırır, false olduğu anda döngüden çıkar:

var sayac = 1;               // başlangıç
while (sayac <= 5)           // devam koşulu
{
    Console.WriteLine(sayac);
    sayac++;                 // ilerleme
}
Console.WriteLine("Bitti");   // çıktı: 1 2 3 4 5 Bitti

İzleme disiplinini (1. ders) döngüye uygula: sayac=1 → koşul true → yaz, artır → sayac=2 → ... → sayac=6 → koşul false → çık. Koşul baştan denendiği için ilk anda false ise blok hiç çalışmaz (var sayac = 9; ile dene).

Sonsuz döngü: ilerleme satırını silersen koşul hep true kalır ve program sonsuza kadar döner. Bunu bir kez bilerek yaşa: sayac++; satırını yorum yapıp çalıştır, terminalin aktığını gör ve Ctrl+C ile durdur (Hat 0'ın terminal dersindeki kesme sinyali). Bir döngü yazarken soracağın standart soru: "koşulu false yapacak şey her turda gerçekleşiyor mu?"

04for: üç ögeyi tek satırda toplamak

Yukarıdaki while'da üç öge üç ayrı yere dağılmıştı. Tekrar sayısı belli olan döngülerde bu üçlü o kadar standarttır ki for onları tek satırda, noktalı virgülle ayrılmış üç bölmede toplar:

for (var i = 1; i <= 5; i++)
{
    Console.WriteLine(i);
}
//   ^ başlangıç   ^ koşul   ^ ilerleme — sıra: başlangıç → koşul → blok → ilerleme → koşul → ...

Çalışma sırası önemlidir ve sınavda sorulur: başlangıç bir kez çalışır; sonra her turda önce koşul denenir, true ise blok, ardından ilerleme çalışır ve koşula dönülür. Sayaç adı olarak i (ve iç içe döngülerde j, k) evrensel gelenektir; anlamlı ad kuralının (2. ders) yerleşik istisnasıdır.

Üç bölme esnektir — geriye sayım ve adımlı ilerleme de aynı kalıptır:

for (var i = 10; i >= 1; i--)      // 10 9 8 ... 1
for (var i = 0; i <= 20; i += 5)   // 0 5 10 15 20

Seçim kılavuzu: tekrar sayısı önceden belliyse for ("100 kez", "1'den n'e"), bir durum değişene kadar dönülecekse while ("kullanıcı 'çık' yazana kadar", "dosya bitene kadar"). İkisi birbirine çevrilebilir; fark okunabilirliktir.

05do-while: önce iş, sonra koşul

do-while koşulu turun sonunda dener; blok bu yüzden en az bir kez çalışır. Doğal kullanım alanı, en az bir kez yapılması zorunlu işlerdir — tipik örnek geçerli girdi alana kadar sormak:

int puan;
do
{
    Console.Write("0-100 arası puan gir: ");
    puan = int.Parse(Console.ReadLine());
} while (puan < 0 || puan > 100);   // geçersizse tekrar sor
Console.WriteLine($"Kabul edildi: {puan}");

Sözdizimi ayrıntısı: while (...) satırı burada noktalı virgülle biter. Koşulun okunuşuna dikkat: "geçersizken dönmeye devam et" — devam koşulu, çıkış koşulunun tersidir; ters çevirmeyi geçen dersin mantık operatörleriyle yapıyorsun. do-while dört biçim içinde en az kullanılanıdır; "en az bir kez" garantisi gerekmeyen her yerde while ya da for tercih edilir.

06foreach: her eleman için

Dördüncü biçim foreach, bir topluluğun her elemanı için bloğu çalıştırır — sayaç yok, koşul yok, indeks hesabı yok. String bir karakter dizisi olduğu için ilk örneği hemen verebiliyoruz:

foreach (var harf in "merhaba")
{
    Console.WriteLine(harf);   // m e r h a b a — her satırda bir karakter
}

Okunuşu: ""merhaba" içindeki her harf için". Döngü değişkeni (harf) her turda sıradaki elemanın değerini alır; kaç eleman olduğunu senin bilmen gerekmez. foreach'in asıl sahnesi bir sonraki iki derstir — diziler (6. ders) ve koleksiyonlar (7. ders) üzerinde gezinmenin standart yolu odur. Bugünlük kalıbı tanıman yeterli.

07break ve continue

İki anahtar kelime döngünün olağan akışına müdahale eder:

break döngüyü tamamen bitirir; akış döngüden sonraki satıra atlar. Tipik kullanım: aranan şey bulununca daha fazla dönmemek.

for (var i = 100; i <= 999; i++)
{
    if (i % 7 == 0)
    {
        Console.WriteLine($"İlk bulunan: {i}");   // 105
        break;                                     // gerisini aramaya gerek yok
    }
}

continue yalnızca içinde bulunulan turu keser; akış bir sonraki tura (for'da önce ilerleme bölmesine) geçer. Tipik kullanım: istenmeyen elemanları atlamak.

for (var i = 1; i <= 10; i++)
{
    if (i % 2 == 1)
    {
        continue;              // tek sayıysa bu turu atla
    }
    Console.WriteLine(i);      // 2 4 6 8 10
}

switch'ten tanıdığın break ile aynı kelimedir ama buradaki iş farklıdır: switch'te dalı kapatır, döngüde döngüyü. İkisini de ölçülü kullan — bir döngüde çok sayıda break/continue, koşulun aslında yanlış kurulduğunun işaretidir.

08Kalıplar: biriktirici ve iç içe döngü

Biriktirici (accumulator): döngü dışında tanımlanan bir değişkenin her turda güncellenmesi. Toplam, sayma ve en-büyüğü-bulma bu tek kalıbın çeşitleridir; 1. dersin "kendini güncelleyen değişken" kuralı burada meslek halini alır:

var toplam = 0;
var ciftAdedi = 0;
for (var i = 1; i <= 100; i++)
{
    toplam += i;                        // toplama biriktirici
    if (i % 2 == 0) { ciftAdedi++; }    // sayma biriktirici
}
Console.WriteLine(toplam);      // 5050
Console.WriteLine(ciftAdedi);   // 50

Biriktiricinin döngüden önce ve dışarıda tanımlanması şarttır — içeride tanımlansaydı her turda sıfırlanırdı.

İç içe döngü: bir döngünün gövdesine başka döngü koymak. Dıştaki her tur için içteki döngü baştan sona döner; toplam tur sayısı çarpımdır (5 × 10 = 50). Klasik örnek çarpım tablosu:

for (var i = 1; i <= 5; i++)
{
    for (var j = 1; j <= 10; j++)
    {
        Console.Write($"{i * j}\t");   // \t: sekme — sütunları hizalar
    }
    Console.WriteLine();               // satır sonu: dış turda bir kez
}

Bir-eksik (off-by-one) hatası: döngü hatalarının en yaygını, sınırın bir eksik ya da bir fazla dönmesidir. i < 10 ile i <= 10 arasındaki fark bir turdur; i = 0 ile i = 1 başlangıcı da öyle. Alışkanlık edin: her döngü yazdığında ilk ve son turu kafanda (gerekirse kağıtta) tek tek işlet — "i ilk turda kaç, son turda kaç, blok kaç kez çalıştı?"

09Mini alıştırma — FizzBuzz ve biriktiriciler

10Kendini sına

while ile do-while arasındaki fark nedir? Hangi durumda do-while doğal seçimdir?

while koşulu turun başında dener — koşul baştan false ise blok hiç çalışmaz. do-while koşulu turun sonunda dener — blok her koşulda en az bir kez çalışır. En az bir kez yapılması zorunlu işlerde do-while doğaldır; tipik örnek, geçerli girdi alınana kadar kullanıcıya sormaktır.

for döngüsünün üç bölmesi hangi sırayla çalışır?

Başlangıç bir kez, en başta. Sonra döngü şu çevrimi izler: koşul denenir → true ise blok çalışır → ilerleme çalışır → koşula dönülür. Koşul false çıktığı anda döngü biter. Yani ilerleme her turun sonunda, koşul her turun başında çalışır; blok hiç çalışmadan da döngü bitebilir (koşul ilk denemede false ise).

break ile continue arasındaki fark nedir?

break döngüyü tamamen sonlandırır; akış döngüden sonraki satırdan devam eder — tipik kullanımı aranan bulununca durmaktır. continue yalnızca o turu keser; akış sonraki tura geçer (for'da önce ilerleme bölmesi çalışır) — tipik kullanımı istenmeyen elemanları atlamaktır. İç içe döngülerde ikisi de yalnızca içinde bulundukları döngüyü etkiler.

for (var i = 0; i < 10; i++) bloğu kaç kez çalıştırır? i <= 10 olsaydı?

i < 10: 10 kez (i = 0,1,...,9). i <= 10: 11 kez (0'dan 10'a). Aradaki tek tur farkı, bir-eksik (off-by-one) hatasının kaynağıdır; döngü yazarken ilk ve son turu elle işletip doğrulamak bu hatayı yakalamanın standart yoludur.

11Sınav köşesi